میدان سرخ مسکو

، عروس زیبای روسیه
در اکثر شهرهای بزرگ و قدیمی دنیا مکان‌ هایی وجود دارد که بار تاریخی و احساسی آن شهر و چه بسا آن کشور را به دوش می‌ کشند. مکان هایی که بودن و حضور در آنها باعث قوت قلب شهروندان و گردشگران می شود و آنها را به خواندن و شنیدن تاریخ پر رمز و راز خود فرا می خواند. کشور روسیه نیز با توجه به تاریخ پر فراز و نشیب خود امروز مکان های تاریخی زیادی که هر بیننده ای را به خود جلب می کند. میدان سرخ، یکی از این مکان هاست. این میدان تاریخی در شمال رودخانه مسکوا و کنار دیوار کاخ بزرگ کرملین، قرار گرفته و قلب و روح مسکو و روسیه است. اهمیت میدان سرخ نه فقط به دلیل تاریخچه اش بلکه به دلیل موقعیت جغرافیایی آن نیز هست. این میدان در مرکز شهر تاریخی مسکو قرار گرفته است و اکثر مسیرها و راه ها به آن منتهی و از آن دوباره آغاز می شوند. میدان سرخ برای مردم روسیه یادآور همزیستی، همدلی، جشن ها و شادی ها، تاجگذاری ها و در عین حال جنگ ها، رژه ها، تظاهرات، اعدام ها و خشونت هاست. آن چه که در ادامه و در مطلب پیش رو خواهید خواند، نمایانگر غنای تاریخی میدان سرخ مسکو و روسیه است.


چرا میدان سرخ؟
یکی از جذابترین حقایق در مورد میدان سرخ مربوط به نام آن است. اغلب مردم فکر می کنند نام میدان سرخ به دلیل سرخی ساختمانهایش یا به خاطر پرچم سرخ داس و چکشِ اتحاد جماهیر شوروی به این میدان داده شده است، اما در حقیقت اینگونه نیست. نام میدان سرخ از ابتدا این نبود. قدیمی ترین نامی که از میدان سرخ می دانیم ولیکی تورگ (Velikey Torg) یا تورگ (Torg) به معنای بازار بزرگ بوده است که اشاره به نقش تجاری و بازارهای آن دارد. سپس این نام از روی کلیسای کوچک سه گانه که در حمله تاتارها در قرن شانزدهم از بین رفت به تروتسکایا (Troitskaya) تغییر یافت. بعد از آن نام این میدان به پوژار (Pozhar) به معنای سوخته شده تغییر پیدا کرد. در اواخر قرن هفدهم این میدان به نام امروزی خود میدان سرخ تغییر نام داد که برگرفته از معنی کلمه ای است که بر آن گذاشته اند، کراسنایا (krasnaya). کراسنایا در زبان روسی در قدیم به معنای زیبا بود و اکنون سرخ معنی می شود. نامی که در حقیقت برازنده ترین اسم برای این میدان چشم نواز است.

تولد میدان سرخ
میدان سرخ (به زبان روسی Krasnaya ploshchad)، بعد از ساخته شدن قلعه کرملین (قلعه کرملین در قرن دوازدهم ساخته شد و در ابتدا بنایی چوبی بود. بعدها پس از آتش سوزی که در میدان سرخ رخ داد، کرملین را از سنگ ساختند و میدان سرخ در کنار آن رفته رفته هویت اصلی خود را پیدا کرد. واژه کرملین، همان معنای دژ یا قلعه را می دهد و این بدان معناست که در جای جای این کشور کرملین های دیگری نیز خواهید دید) در قرن ۱۲ میلادی متولد شد و نامش بر سر زبان ها افتاد. میدان سرخ، نامی که به زمین شرقی ساختمان مثلثی شکل کرملین داده شده بود، در آن دوران مکانی برای افراد فقیر، خلافکاران و مست ها و بینوایان به شمار می رفت. آن روزها میدان سرخ به عنوان حومه شهر شناخته می شد و با آلونک های چوبی در اطرافش، چهره رقت‌انگیز مسکو را در کنار عظمت کرملین به نمایش می گذاشت. هیچکدام از مردم حومه نشینِ آن روزهایِ مسکو و میدان سرخ هرگز پیش بینی عظمت این روزهای میدان را نمی کردند.


میدان مربعی شکل سرخ با وسعت ۷۳ هزار مترمربع و با یادگارهایی از دوران مختلف روسیه اکنون به یکی از جذابترین و مشهورترین مکان های گردشگری این کشور تبدیل شده است. با حضور کلیسای سنت باسیل (Saint Basil’s Cathederal) در جنوب این میدان که با معماری منحصر به فرد خود هر بیننده ای را مسحور سلیقه و خوش ذوقی معمارش می کند، با استواری کاخ کرملین در غرب آن که نماد سیاست و حکومت در روسیه است، با بنای موزه تاریخی دولت (State Historical Museum) و کلیسای زیبای کازان (Kazan Cathederal) در شمال آن که بازگوکننده قرن ها تلاش انسان هاست و با فریبندگی بازار باشکوه گام (Gum) در شرق میدان وسیع سرخ؛ این ها تمام آن چیزی است که هر گردشگر برای سفر به شهری با عظمت مسکو تصور می کند.
مجموعه میدان سرخ و ارگ کرملین مسکو در سال ۱۹۹۰ میلادی بنا بر شواهد و مدارک تاریخی موجود به مجموعه میراث جهانی یونسکو اضافه شد تا مردم دنیا در کنار مردم روسیه نگهدار و مراقب این میراث تاریخی شکوهمند باشند.

جایگاه میدان سرخ در تاریخ روسیه
در طول تاریخ یکی از عناصری که به مکان ها و افراد هویت و نام می بخشید، جنگ ها و درگیری ها بوده است. میدان سرخ نیز از این قاعده مستثنا نیست.
– قبل از قرن نوزدهم
همان گونه که پیش از این اشاره کردیم میدان سرخ در ابتدا مکانی برای افراد طبقه پایین جامعه و خلافکاران بود؛ اما با حاکم شدن ایوان سوم (Ivan III) -معروف به ایوان بزرگ- بر روسیه در اواسط قرن پانزدهم میلادی بساط آلونک های چوبی برچیده شد.
بعد از حمله تاتارها و مغول ها به شهر چوبی مسکو و به آتش کشیده شدن قلعه چوبی کرملین در قرن سیزدهم، ایوان سوم دیواره های سنگیِ بزرگی را در اطراف کرملین برپا کرد که بلندترین آن ها در سمت میدان سرخ بود. او سپس به توصیه معماری ایتالیایی و به دلیل اینکه ضلع شرقی قلعه کرملین از نظر جنگی و استراتژیک آسیب پذیر بود آن را به میدان مشق (جایی برای حضور توپ های جنگی و سربازها) تبدیل کرد و برای انجام این کار دستور به پاکسازی میدان تا شعاع ۲۳۴ متری آن داد.


تا سال ها و قرن ها بعد میدان سرخ همواره در معرض هجوم تزارها و مغول ها قرار داشت و جولانگاه جنگ های خونین بسیاری بود که گاهی منجر به آتش کشیده شدن مسکو و مغازه های موجود در میدان می شد. به همین دلیل در تاریخ از این مکان به عنوان “میدان آتش” نیز یاد می کنند.
در قرن شانزدهم با کمک و طراحی معمار ایتالیایی با نام آلویسو (Aloisio da Milano)، در کنار دیوار شرقی کرملین، خندقی به طول ۵۴۱، عرض ۳۶ و عمق ۹٫۵ تا ۱۳ متر برای محافظت از کرملین ایجاد شد که دو رود مسکوا (The river Moskova) و نجلینایا (Neglinnaya River) را به یکدیگر متصل کرده و بر روی آن ورودی هایی ایجاد شد. در سمت میدان سرخ سه دروازه وجود داشت، مهمترین ورودی دروازه اسپاسکی (Spasky) بود که در نزدیکی ورودی کرملین بود تا قرن ها از آن برای عبور و مرور درباریان استفاده می شد. در کنار این ورودی مغازه هایی برای فروش کتاب و همچنین سکوهایی سنگی برای تفنگ ها دیده می شد. علاوه بر اینها توپخانه تزار در کنار سکوی لوبنویی مستو (Lobnoye mesto) به محافظت از این میدان و دروازه های خندق می پرداخت.
پس از به تصرف در آمدن قلعه تاتاری کازان در سال ۱۵۵۲ که فتحی بزرگ برای ایوان پنجم (Ivan IV) در جنگ با مغول ها بود “کلیسای جامع سنت باسیل” برای پاسداشت این پیروزی ساخته شد. در اوایل قرن هفدهم بنای زیبای دیگری نیز به مجموعه میدان سرخ اضافه کردند. کازان، این کلیسای باشکوه برای گرامیداشت پیروزی شاهزاده پوژارسکی( رهبر روس ها در زمان حمله لهستانی ها و لیتوانیایی ها به این کشور در سال ۱۶۱۱ تا ۱۶۱۲ میلادی ) بر متجاوزان لهستانی در سال ۱۶۱۲ به وجود آمد تا بار دیگر بر نقش جنگ ها در تغییر چهره و معماری دنیای اطراف مان تاکید کند.
– قرن نوزدهم و بیستم
یکی از بزرگترین آتش سوزی ها و جنگ هایی که در میدان سرخ اتفاق افتاد در دوران تجاوز ناپلئون بناپارت به روسیه در سال ۱۸۱۲ بود. او در این نبرد پیروز شد و شهر مسکو را به آتش کشید. بعد از این آتش سوزی چهره میدان سرخ تغییر کرد، خندق ها پر شدند و بر جای آنها ردیف هایی از درختان کاشته شد. در سال ۱۸۱۸ مجسمه مینین و شاهزاده پوژارسکی که سمبل وطن پرستی روس ها به شمار می آید در این میدان نصب شد.


دوران شوروی و دوران مدرن
مهمترین بخش هویت نظامی میدان سرخ به دوران حکومت اتحاد جماهیر شوروی بر می گردد. رژه ها، سخنرانی ها و تظاهرات مختلف نظامیان و مردم کمونیست، چهره سرخ این میدان را خاکستری کرد و بیش از پیش وجهه نظامی آن را به رخ دنیا کشید. این تا جایی پیش رفت که میدان سرخ به عنوان مکان رسمی رژه ها و تظاهرات شوروی انتخاب شد تا بتوانند از طریق آن، قدرت نظامی و سرکوبگری شان را به ویژه در طول جنگ های جهانی به مردم دنیا نشان دهند. دو رژه نظامی که در روزهای کارگر (۱ می) و روز پیروزی انقلاب اکتبر (۷ نوامبر)، برگزار شده بود به عنوان معروفترین رژه های دوران حکومت کمونیست در روسیه لقب گرفت. علاقه‌مندی سران شوروی به این میدان باعث شد تا بنای آرامگاه بنیانگذار و رهبر شوروی، لنین را در این میدان و پای دیوار کرملین بسازند تا هر روز با آن چشم در چشم باشند و آرمان های خود را از یاد نبرند؛ آرمان هایی که باعث شد به خاطر آنها چهره میدان را تغییر داده و ساختمان های دروازه رستاخیز و کلیسای کازان را تخریب کنند تا این مکان بزرگتر و باعظمت تر به نظر برسد.
در این میدان رژه های زیادی به وسیله ارتش جماهیر شوروی برپا شد؛ اما از دو مورد از این رژه‌ها در تاریخ بیشتر سخن به میان آمده است:
نخستین آنها، رژه هفتم نوامبر سال ۱۹۴۱ بود که ستون هایی از دانشجویان نظامی با خطوطی به طول ۵۰ کیلومتر، جدیت خود را برای مقابله با جنگ جهانی دوم به نمایش گذاشتند.
دومین آنها، رژه ای که در بیست و چهارم ژوئن ۱۹۴۵ بعد از پیروزی در جنگ جهانی دوم اتفاق افتاد. جایی که هزاران هزار بیرق ارتش نازی در پای آرامگاه لنین بر زمین افتاد.
همچنین رژه بزرگداشت پنجاهمین سال پیروزی نیروهای متفقین در جنگ جهانی دوم جلوه دیگری از هویت نظامی این مکان بود.

در ۲۸ ماه می ۱۹۸۷ اتفاق جالبی در میدان سرخ رخ داد که بر وجهه دفاعی و نظامی شوروی خدشه وارد کرد. در این روز خلبانی آلمانی به نام متیاس راست (Mathias Rust) با ۱۹ سال سن یک هواپیمای سبک را در این میدان بر زمین نشاند و به دنیا نشان داد لزوما جمع کردن سربازان بیشتر و برپایی رژه های طولانی کشور شما را به امنیت و قدرت نمی رساند.
در ماه می سال ۲۰۰۸، روسیه اولین رژه خود به مناسبت پیروزی در جنگ جهانی دوم بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی را در سال ۱۹۹۱ در میدان سرخ برپا کرد. این رژه بعد از اعلام توقف برگزاری رژه ادوات جنگی در این میدان در سال ۲۰۰۸ انجام شد. اما حادثه جالب تری دو سال بعد از این رژه اتفاق افتاد. به مناسبت شصت و پنجمین سالگرد پیروزی در جنگ جهانی دوم، نیروهای متفقین (نیروهای متفقین شامل آمریکا، روسیه، انگلستان، فرانسه و چین می شد. این کشورها در جنگ جهانی دوم در برابر آلمان نازی و متحدان آن ایتالیا و ژاپن به برتری رسیدند) بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در اتفاقی نادر در میدان سرخ رژه رفتند. این رژه در سال ۲۰۱۰ به نمایش وحدتی از جهان امروز در برابر نژادپرستی و جنگ ستیزی تبدیل شد؛ اما متاسفانه با شروع جنگ سوریه به سرعت از یادها رفت.
امروزه مردم و دولت روسیه سعی بر این دارند تا بیشتر بر جنبه شاد، رنگارنگ و مردمی این میدان تاکید کنند و با برپایی کنسرت ها، جشن های سال نو و فستیوال های فرهنگی و هنری بر وجهه دوستانه و مهمان نوازِ روسیه بیفزایند و یاد خاطره های خاکستری دوران شوروی را از ذهن مردم دنیا پاک کنند.


سرگذشت تجاری میدان سرخ
اما جنگ ها و نبردها تنها قسمتی از تاریخ هستند. برای بودن در نبرد نیاز به منابع است و منابع از طریق تجارت و بازار به دست می آید. میدان سرخ نیز بخش بزرگی از اهمیت خود را این طریق به دست آورده است. بعد از تمام نبردها و جنگ ها، این بازارها بودند که به میدان سرخ کمک کردند تا به حیات خود ادامه داده و آن را سرپا نگه دارند.
– قبل از قرن نوزدهم
تا قبل از قرن شانزدهم افراد از طبقه های مختلف اجتماعی و اقتصادی به این مکان می آمدند و به تجارت و معاشرت می پرداختند؛ اما در این قرن بود که تجارت وجه جدی تری در این مکان پیدا کرد. در ابتدای این قرن بنا به نظر و دستور ایوان بزرگ (یا ایوان مخوف) تجارت فقط به صورت فرد به فرد انجام می شد؛ اما به مرور زمان این قانون منعطف شد و آلونک های چوبی، این بار به منظور خرید و فروش کالاها، چهره ای تجاری از مسکو را به نمایش گذاشتند. بعد از آتش سوزی سال ۱۵۴۷، ایوان مخوف دستور جابه جایی این آلونک های چوبی داد و آنها را به قسمت شرقی میدان انتقال داد. در انتهای این قرن، آلونک های چوبی تبدیل به مغازه هایی سنگی شدند و شکل بهتری به میدان سرخ دادند.
در قرن های شانزدهم و هفدهم همسایه میدان سرخ، محله قدیمی کیتای گوراد (Kitai_Gorod) به این مکان کمک کرد تا اعتبار تجاری آن بالاتر رود. کیتای گوراد که در شرق میدان سرخ قرار دارد، دروازه ای برای ورود بازرگانان و تُجاری بود که برای فروش کالای خود به مسکو آمده و فرصت دیدار و فروش اجناس خود در میدان سرخ را از دست نمی دادند. این محله قدیمی با دیوارهای بلند و نازک اطراف خود از سمت بازارهای شرقیِ میدان سرخ، درهای تازه ای را به سوی مغازه داران این میدان گشود.
در سال ۱۷۸۶ کاترین کبیر دستور به بازسازی و سرو سامان دادن بازارها داد و سطح بالایی خطوط بازار را سنگی کرد و شکل رسمی تری به بازارها بخشید.
– قرن نوزدهم و بیستم
در ابتدای قرن نوزدهم بنا به درخواست تاجران تمام سطح میدان سنگفرش شد. بعد از به آتش کشیده شدن مسکو و میدان سرخ توسط ناپلئون، خندقی که در اطراف قلعه کرملین برای محافظت از آن ایجاد شده بود پر و به جای آن درخت کاشته شد. بازارهایی که دراطراف خندق وجود داشتند بعد از این آتش سوزی از بین رفتند. این بازارها به قسمت شرقی میدان منتقل شدند و در سه ردیف به حیات خود ادامه دادند. این سه ردیف به نام های بازارهای پایینی، میانی و بالایی مشهور بودند. در مکان بازار بالایی فروشگاهی بسیار زیبا و دلباز با سبک روسی به نام گام (Gum) ایجاد شد که تا به امروز مهمترین و گرانترین فروشگاه تجاری روسیه است و هر روز گردشگران زیادی را برای دلفریبی و خرید به سمت خود می کشاند.
– بازار تجاری گام، دروازه ای رو به سوی تجارت مدرن
بازار تجاری گام در سال ۱۸۹۳ در مکان خیابان بالایی بازارها که توسط آتش خشم ناپلئون از میان رفته بود بنا شد. همکاری الکساندر پامرانتسف (Aleksander Pomerantsev) معمار و ولادمیر شوکوف (Vladimir Shukov) مهندس، چهارچوبی فلزی و سقف شیشه ای، با برترین تکنولوژی دوران، گام را به یکی از معتبرترین بازارهای اروپا تبدیل کرد.
در زمان حکومت استالین، رهبر اتحاد جماهیر شوروی و در سال ۱۹۲۸ گام بسته و از مغازه های آن به عنوان دفتر کار برای مدیران رده بالای حکومت استفاده شد. این وضعیت تا ۱۹۵۳ ادامه یافت و در این زمان صف های بلند و افسانه ای حکومت شوروی این فروشگاه باشکوه را به تسخیر خود درآورد. اما قصه دلگیرکننده فروشگاه گام در دوران حکومت چکش و داس (شوروی) در نهایت در دهه ۹۰ میلادی با خصوصی سازی های انجام شده به پایان خوش خود رسید و دوباره سرزندگی و آوازه بلند خود را به دست آورد.
هویت معماری، شکوه همجواری با زیباترین بناهای تاریخی روسیه


بخش عمده ای از هویت میدان سرخ با بناهای تاریخی همجوار آن تعریف می شود. در دوره های مختلف تاریخی، فرمانرواها و تزارها با ساخت این بناها بر عظمت و اهمیت این میدان زیبا و شگرف افزودند. اکنون می خواهیم به معرفی مختصری از این بناها بپردازیم اما به زودی در کارناوال معرفی کاملی از هرکدام از این بناها خواهیم داشت.

مسیر دسترسی
رسیدن به میدان سرخ شاید ساده ترین مسیر در مسکو باشد. این میدان شگفت انگیز شهرتی جهانی داشته و درست در وسط شهر مسکو قرار دارد. به هر حال برای رسیدن به این میدان می توانید به راحتی از نقشه استفاده کنید. بهترین راه برای رسیدن به این میدان استفاده از متروی شهری مسکوست. سه خط قرمز (the red Okhotny Rad)، آبی (the blue ploshod Revolyusti) و سبز (Teattralnaya) این مترو ایستگاه هایی در نزدیکی میدان سرخ دارند. بهترین خروجی که به راحتی به میدان سرخ نیز دسترسی دارد ایستگاه های خط آبی ست.
البته این روزها با فراگیر شدن تاکسی های آنلاین در تمام نقاط دنیا، این گزینه یکی از بهترین راه ها برای رسیدن به میدان سرخ است. با هزینه ای کم و خیالی راحت از هر نقطه در مسکو می توانید خود را به میدان برسانید.
اگر در بازدید از میدان سرخ، می خواهید که از کاخ کرملین هم بازدید کنید باید این نکته را در نظر بگیرید که مجموعه کرملین در روزهای پنج شنبه تعطیل است و چنانچه قصد بازدید از کل مجموعه را دارید بهتر است در روز دیگری به دیدن آن بروید.